زبان‌شناسان دوره‌های تاریخی زبان تورکی که قبل از زمان به وجود آمدن متن‌های تورکی باستانی که امروز در دست داریم است را به قرار زیر بیان می‌کنند:

1.دوره زبان یکسان آلتایی: دوره‌ای که تورکی هنوز از زبان‌های آلتایی جدا نشده بود.

2. باستانی‌ترین دوره تورکی: زمانی‌که تورکی از آلتای جدا شده و به صورت یک زبان مستقل درآمده بود.

3.دوره تورکی نخستین: زمانی‌که هنوز زبان‌های هو، آوار، خزر و بلغار از تورکی جدا نشده بودند.

همچنین زبان شناسان تاریخ تورکی را با توجه به کتیبه‌ها و متن‌های باستانی به دوره‌های زیر تقسیم می‌کنند:
1.دوره تورکی باستان(قرن‌های 6 تا 13)
اولین دوره زمان تورکی با توجه به کتیبه‌هاست که تا قرن سیزده میلادی ادامه داشته است.در مقایسه با دیگر دوره‌ها هم از نظر صداها و هم از نظر فرم و خزینه کلمات خالصترین است.متن‌های به دست آمده از این دوره در سه دسته کؤک‌تورک، اویغور و قاراخانلی قرار می‌گیرند:
آ) متن‌های کؤک‌تورک:نوشته‌هایی که کؤک‌تورک‌ها با استفاده از الفبایی که خودشان ایجاد کرده بوده‌اند نوشته‌اند.نوشته‌های این دوره به بیش از 250 عدد می‌رسد.نام بعضی از آن‌ها به قرار این‌چنین است:کول تیگین، بیلگه قاغان، تونیوقوق، اورخون، چویرین، هویتو تامیر، نالایها، تالاس، هانگیدای، ایه نور و ...

ب)متون اویغور
بعد از واژگونی حکومت کؤک‌تورک‌ها اویغورها را در صحنه تاریخ می‌بینیم.با وجودیکه بیشتر نوشته‌های به‌دست آمده از این دوره را دینی و اخلاقی تشکیل می‌دهد اما در میان آن‌ها نوشته‌هایی در مورد طب، طالع‌بینی و نجوم و شعر هم دیده می‌شود.مهمترین آن‌ها کتیبه‌های زیر هستند:
 سگگیز یوکمک: متنی دینی اخلاقی ترجمه شده از چینی که دارای خزینه کلمات بسیار غنی است.
آلتون یاروق:حجیم‌ترین متن ترجمه شده از چینی به اویغوری است که آن‌را سینگکو سلی توتونگ نوشته است.
ایرق بیتیک: متنی در باره طالع‌بینی است که از 65 بند تشکیل شده است.
داستان قایل‌آنام‌قار و پاپام‌قارا:داستان یک شاهزاده فهمیده و یک شاهزاده کم‌فهم است.

پ):متون قاراخانلی
متون نوشته شده در دوره قاراخانلی این‌ها هستند:
قوتادگو بیلیگ:(علم سعادت،1069-1070)کتاب شعری با حدود 6645 بیت که نویسنده کتاب یعنی یوسف خاص حاجب بوسیله گفتوگویی میان چهار مرد دولت ، انسان ،عدالت و عقل را تمثیل می‌کند.وراه سعادت در دو جهان را نشان می‌دهد.
دیوان لغات التورک:کتابی که محمود کاشغری به منظور آموزش تورکی به عرب‌ها و نشان دادن برتری زبان تورکی در سال 1072 شروع و در سال 1077 به پایان رساند .و آن‌را به خلیفه ابوالقاسم عبدالله تقدیم کرد.این کتاب اولین انسیکلوپدیای تورکی به شمار می‌رود.محمود کاشغری برای نوشتن این کتاب تمام سرزمین‌های تورک‌زبان را گشت و تمام کلمات تورکی را در آن به ثبت رسانید.این کتاب را همچنین می‌توان اولین کتاب تورکولوژی تاریخ دانست.تورکولوق‌ها از آن به عنوان یادگار بی‌نظیر اعصار گذشته یاد می‌کنند.
عتابت‌الحقایق: ادیب احمد این کتاب را در قرن 12 و درباره دین و تصوف نگاشته است.
دیوان حکمت: شعرهایی که خوجا احمد یسوی در این کتاب نوشته و البته همه آن‌ها مربوط به خودش نیست.

 

۲. دوره ترکی میانه

دوره‌ای که ترکی باستان را به ترکی نوین مرتبط می سازد.در این دوره به تورکی مورد استفاده در آسیای میانه تورکی مشترک آسیای میانه هم گفته می‌شود.در قرن سیزده میلادی، در دنیای تورک با به وجود آمدن بعضی تغییرات و جدایی‌ها کم‌کم در شکل زبان تغییراتی صورت می‌گیرد.این دگرگونی‌ها زمینه را برای ایجاد نظام نوشتاری نوین تورکی پدید آورد.در واقع باید گفت منطقه اصلی این تغییرات شهر خوارزم بود.این شهر از طرفی پلی برای ارتباط تورکی قاراخانلی و تورکی خوارزمی گشته و هم تورکی باستان را وارد شرایط جدید می‌کند و زمینه را برای به وجود آمدن لهجه جغتایی از گروه تورکی شرقی به وجود می‌آورد.

تورکی خوارزمی نامی است که به زبان نوشتاری تورکستان غربی در قرون ۱۳ و ۱۴اطلاق می‌شود.یادگارهای به جا مانده از این دوره در دو گروه تورکی قبچاق و تورکی خوارزم دسته‌بندی می‌شوند اکنون به نام برخی از این‌ها توجه کنید:

تورکی خوارزمی:

مقدمة‌الادب:این کتاب بعد از دیوان لغات التورک غنی‌ترین لغت‌نامه تورکی است که از طرف زمخشری در سال‌های۱۱۲۷-۱۱۴۴ نوشته و به خوارزمشاه آتسیز تقدیم شده است.

قصص‌الانبیا:در این اثر که توسط رابغوزی در سال ۱۳۱۰ نوشته و به امیر نصرالدین توق بوغا تقدیم شده، داستان‌های آمده در قرآن کریم که مربوط به پیغمبران الهی است و همچنین داستان حضرت محمد(ص) و سه خلیفه و حضرت علی (ع) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و نگاشته شده است.

معین‌المرید:این کتاب شعر که حاوی ۹۰۰ بیت است در سال ۱۳۱۳ و برای آموزش فقه و تصوف برای تورکمن‌هایی که عربی نمی‌دانستند نوشته شده است.

محبت‌نامه:یک اثر منظوم است که خوارزمی آن را در سال ۱۳۵۳ نوشته است.

نهج‌الفرادیس:ترجمه چهل حدیث است که محمود کدرلی آن را در سال ۱۳۵۸ با مضمونی دینی، اخلاقی به تورکی خوارزمی نوشته است.این کتاب یک نمونه زیبا از نثر تورکی خوارزمی به شمار می‌رود.

در ضمن تفسیر قرآن کریم نیز مربوط به این دوره است.

تورکی قبچاق:

کدکس کومانیکس:در سال ۱۳۰۳ نوشته شده و شامل لغت‌نامه‌ای مختصر به زبان های تورکی-آلمانی-لاتینی-فارسی است.

ترجمان تورکی و عربی:کتابی شامل لغت نامه و گرامر تورکی است و در سال ۱۲۴۵ نوشته شده است.

کتاب‌الادراک للسان‌الاتراک:اولین کتاب گرامر شناخته شده تورکی است که ابوحیان آن را در سال ۱۳۱۲ نوشته است.

خسرو و شیرین:ترجمه منظمومه خسرو وشیرین نظامی به تورکی است که قطب آن را در سال ۱۳۴۱ نوشته است.این کتاب از منابع پایه ای تورکی قبچاق است.

گلستان:ترجمه تورکی کتاب گلستان سعدی توسط سارایلی سیف.

التحفه‌الزکیه فی‌الغت‌الترکیه:تاریخ نگارش این کتاب دقیقا معلوم نیست.یکی از کتاب‌های گرامر تورکی قبچاق است.

القوانین‌الکلیه فی‌الغت‌الترکیه:نویسنده این کتاب هم که منبع مهم گرامر قبچاقی است معلوم نیست.

۳.دوره تورکی نوین(قرون ۱۵ تا ۲۰)

دوره‌ایست که لهجه‌های به وجود آمده در دوره میانه و ادبیات آن‌ها توسعه و ادامه می‌یابند.از نظر زبان‌شناسی به طور قطع نمی‌توان مرز مشخصی میان تورکی میانه و تورکی نوین تعیین کرد. ولی در هر حال می‌توان این دوره را دوره تغییرات لهجه‌ها و تاثیرات خارجی بر زبان تورکی انگاشت.

در این دوره از طرفی لهجه‌های اورخون و اویغور و قاراخانلی و خوارزم و لهجه دیگر به وجود آمده از آن یعنی تورکی جغتای رشد و توسعه می‌یابند و از طرف دیگر سلجوق‌های آناطولی به همراه لهجه‌های اوغوز با پیشرفت و رشد سریع در مدت زمان کمی دومین زبان نوشتاری تورکی را پدید می‌آورد.

تورک‌های خزر و تورک‌های شمال دریای سیاه تا قسمت‌های بزرگی از اروپا که در دوران ماقبل میلاد به آن‌جا کوچیده بودند همچنان تا قرن ۱۵ به حیات خود ادامه می‌دهند.

۴.دوره تورکی مدرن

تورکی مورد استفاده از ابتدای قرن بیستم تا به امروز در مناطق مختلف تورک‌نشین دنیاست.امروز زبان تورکی دارای بیست زبان نوشتاری مختلف و گویش‌های بیستر از این تعداد است

/ 0 نظر / 8 بازدید